Pješčane mušice, mali insekti koji se hrane krvlju i tako prenose zarazne bolesti, uključujući i lajšmaniozu nalaze se i u Srbiji zbog čega su bitni oprez i zaštita.

Pješčane mušice, odnosno flebotomine ili papataći, su mali insekti, do tri puta manji od komarca, koji žive u toplim krajevima Mediterana i južne Evrope – i koji se danas, usljed klimatskih promjena, sele i u sjevernije krajeve, uključujući i Srbiju.

Ovi sićušni insekti se hrane krvlju i tako prenose zarazne bolesti, uključujući i lajšmaniozu, što ih čini važnim za javno zdravlje.

Sistem za rano upozoravanje CLIMOS nastao je na osnovu višegodišnjih istraživanja, koja su podrazumijevala razvoj klimatskih modela zasnovanih na istorijskim podacima, i terenskom radu tokom 2023. i 2024. godine, kada je prikupljeno i analizirano nešto više od 94.000 pješčanih mušica i zaraznih patogena koje one nose.

Rezultati pokazuju da su pješčane mušice sve prisutniji vektor različitih zaraza, kako u Srbiji, tako i širom Evrope.

Pješčane mušice su vektori virusnih i drugih oboljenja

Pješčane mušice mogu da prenose dvije vrste patogena: parazite, koji mogu da izazovu bolest koja se zove lajšmanioza, i viruse, od kojih neki izazivaju samo blage virusne infekcije, dok neki mogu da dovedu do ozbiljnih komplikacija kao što su ljetni meningitisi.

Kako se pješčane mušice hrane krvlju, u riziku od bolesti koje one prenose su ljudi i životinje.

U Evropi su bolesti koje one prenose zonootske, odnosno ne mogu se prenijeti direktno sa čovjeka na čovjeka, nego traže životinju kao prenosioca.

Istraživanja pokazuju da su pješčane mušice svaštojedi kada je prehrana krvlju u pitanju, međutim glavni i najčešći prenosioci bolesti koje one prenose – lajšmanioze i različitih virusa (tzv. flebovirusa) su psi, pa zatim glodari i divlje životinje.

Život i razvoj pješčanih mušica, kao i komaraca, zahtijeva relativno visoku temperaturu. One su sezonski insekti, aktivne su u periodu od najranije marta do najkasnije novembra, a tokom zime preživljavaju u nekoj fazi svog ranog razvoja u tlu.

Prisutne u cijeloj Srbiji

Tokom realizacije projekta CLIMOS osmatranja su vršena i u Srbiji, tokom sezone 2024. godine.

– Za sada imamo preliminarne rezultate, koji pokazuju da su pješčane mušice najvjerovatnije prisutne na cijeloj teritoriji Srbije, da su kod nas prisutne podvrste koje mogu da prenesu zarazne bolesti, i da su uhvaćeni primjerci i bili zaraženi relevantnim patogenima – objašnjava dr Suzana Blesić sa Fizičkog fakulteta u Beogradu.

Važno je napomenuti da su pješčane mušice i ranije postojale u našim krajevima: između ostalog, zaraze koje prenose ovi insekti bile su zabilježene u godinama poslije Prvog i Drugog svjetskog rata. usljed promjene klime, javljaju se sve povoljniji uslovi za njihovo širenje i množenje.

Aplikacija CLIMOS namijenjena svima

Slično vremenskim prognozama, CLIMOS aplikacija daje informaciju o pogodnosti klimatskih uslova za postojanje pješčanih mušica na dan kada je otvarate, i u bliskoj prošlosti i budućnosti – jednu i dvije nedjelje prije i poslije – u vidu mapa u bojama koje označavaju nivo rizika od postojanja flebotomina u lokalnim administrativnim jedinicama, regionima ili kod nas oblastima.

Ovaj rizik je dat u odnosu na grupe podvrsta pješčanih mušica koje mogu da prenose tri vrste lajšmanioze koje su rasprostranjene u Evropi.

Dio aplikacije koji pokazuje trenutni rizik od pojave flebotomina namijenjen je svima.

Iste te informacije mogu i trebalo bi da koriste i ljekari i ustanove javnog zdravlja i veterinari, veterinarske asocijacije i klinike, da se sa jedne strane pripreme na bolesti koje mogu da se pojave u njihovim ustanovama u ovim toplim mjesecima, a sa druge strane da sami upozore i obavijeste svoje korisnike i širu javnost kako da se zaštite, piše portal Klima101.

“Možemo da ga koristimo mi kao obični građani – da se pripremimo i zaštitimo i u mjestima u kojima živimo ili, na primjer, ako se pripremamo da negdje putujemo na odmor. Možemo da se informišemo kako i koliko je potrebno da zaštitimo svoju porodicu i svoje ljubimce, naročito pse”, navodi dr Suzana Blesić.

Idealan ishod ovakvih projekata jeste da u nekom trenutku informacije o vektorima, uključujući tu i pješčane mušice, postanu dio standardnih aplikacija za vremensku prognozu koje imamo u svojim telefonima i da budu dio javnih informacija koje su vezane za vremenske prognoze u medijima.

8 najvažnijih informacija

Preuzeto iz brošure projekta CLIMOS:

-Pješčane mušice su aktivne noću: parazit se prenosi ubodom mušica Phlebotomina; pješčane mušice najčešće ubadaju u sumrak i u zoru

-Lajšmanioza može da utiče na pse i ljude: lajšmanioza je preventabilna parazitska bolest koja pogađa kako ljude tako i životinje, pretežno pse; ona može biti fatalna ako se ne tretira uspješno

-Klinički znaci kod pasa: Pse sa ranama na koži, gubitkom dlake ili neobjašnjenim gubitkom težine treba da pregleda veterinar zbog moguće infekcije lajšmaniozom

-Simptomi kod ljudi: Simptomi lajšmanioze kod ljudi variraju od kožnih rana sa uzdignutim ivicama (kutani tip) do uključivanja nosa i grla (mukokutani tip) ili produžene groznice sa uvećanjem jetre i posebno slezine (visceralni tip lajšmanioze)

-Zaštitite sebe i svog ljubimca: Koristite zaštitnu odjeću, komercijalne repelente i topičke insekticide; za zaštitu pasa od uboda preščanih mušica koristite pomade za kožu i ogrlice impregnirane insekticidom

-Smanjite prisustvo pješčanih mušica: Održavajte životni prostor svog ljubimca čistim i bez ikakvog otpada – pravilno odlaganje smeća i otpada takođe pomaže u sprečavanju privlačenja pješčanih mušica u domaćinstvo

-Tretman pasa: Psi mogu biti vakcinisani kako bi se smanjila vjerovatnoća razvoja bolesti u nekim regionima; liječenje je često uspješno, ali nije uvijek garantovano

-Zdrav imunološki sistem: Čak i nakon oporavka, psi koji su prethodno imali lajšmaniozu mogu i dalje biti nosioci parazita.

-Nastavite sa preventivnim mjerama, koje obuhvataju redovne kontrole kod veterinara, sa fizikalnim pregledom, serološkim ispitivanjem na lajšmaniozu i laboratorijskim analizama. Dodaci ishrani takođe su dobri kao podrška zdravlju!

Izvor: B92