Sarajevski Srbi ne pamte hladniju zimu ni hladnije februarske dane od onih 1996. godine. Svaki novi dan ispisivao je tragediju naroda kakav svijet do tada nije vidio, a po svemu sudeći neće ni vidjeti.

Egzodus sarajevskih Srba, jedinstven slučaj u novijoj istoriji, počeo je 17. februara 1996. godine, na Zadušnice. Preko noći postali su beskućnici i krenuli na put neizvjesnosti. Nakon tri i po godine odbrane Ilidže, Ilijaša, Hadžića, Grbavice i dijelova opština Novi Grad i Centar, uz brojne žrtve, ranjavanja i gubitak imovine, prinudni odlazak za sarajevske Srbe značio je i osjećaj uzaludne žrtve. Dodatnu neizvjesnost izazvala je odluka međunarodnih institucija da muslimanske vlasti preuzmu srpske opštine mjesec dana prije prvobitno predviđenog roka, što je tragediju samo ubrzalo.

FAKTI

Prema zvaničnim dokumentima, iseljavanje Srba sa ovih područja bilo je planirano do 19. marta 1996. godine, ali je proces počeo ranije i odvijao se ubrzano. Federalne policijske snage ušle su 22. februara u Vogošću, nakon povlačenja srpske policije, što je označilo početak preuzimanja srpskih opština. Međunarodna zajednica je potom najavila da će federalna policija 23. februara ući u Vogošću, Novi Grad i Centar, 29. februara u Ilijaš, 6. marta u Hadžiće, 12. marta na Ilidžu i u Trnovo, a 19. marta u Novo Sarajevo i Stari Grad. Kompletnom operacijom početka egzodusa rukovodio je tadašnji federalni ministar unutrašnjih poslova Avdo Hebib.

Posebno potresne bile su scene prenošenja posmrtnih ostataka srpskih boraca. Porodice su odlučile da ekshumiraju svoje mrtve i prenesu ih u Republiku Srpsku, strahujući da će njihovi grobovi biti oskrnavljeni. Oko 1.000 tijela poginulih boraca sa sarajevskog ratišta tada je preneseno i sahranjeno na Srpskom vojničkom spomen-groblju Novi Zejtinlik na Sokocu, dok su mnoge porodice svoje najmilije sahranile na drugim mjestima širom Srpske.

Srbi sa Grbavice posljednji su napustili Sarajevo 16. marta 1996. godine, a već tri dana kasnije ovo naselje prešlo je pod kontrolu muslimanskih vlasti. Vojska i civili, pod vođstvom civilne vlasti i brigadnog sveštenika protojereja-stavrofora Vojislava Čarkića – popa Žuće u nijemoj koloni preko Vraca na rukama su iznijeli krst i zvona sa temelja buduće crkve na Grbavici. Taj krst i zvona danas dominiraju Hramom Svetog velikomučenika Georgija u Miljevićima.

Nakon sarajevske golgote i masovnog preseljenja na teritoriju Srpske, počela je izgradnja Srpskog Sarajeva – današnjeg Istočnog Sarajeva, kao svjedočanstva stradanja, ali i opstanka.

Predsjednik Udruženja građana „Istina i pravda“ Dušan Šehovac za „Glas“ kaže da egzodus Srba iz nekad jedinstvenog grada Sarajeva predstavlja jedan od najsnažnijih demografskih i istorijskih lomova u savremenoj istoriji balkanskih prostora.

“Prema popisu stanovništva iz 1991. godine, na teritoriji tadašnjeg grada Sarajevo, koji je obuhvatao deset opština, živjelo je oko 157.000 Srba, što je činilo gotovo trećinu ukupnog stanovništva. Danas, tri i po decenije kasnije, taj grad Sarajevo je podijeljen na Kanton Sarajevo i Grad Istočno Sarajevo i na istom tom prostoru živi oko 35.000 Srba – oko 7.000 u Kantonu Sarajevo i oko 28.000 u Gradu Istočno Sarajevo”, tvrdi Šehovac.

Šehovac kaže da proces nestajanja srpske zajednice iz Sarajeva nije bio jednokratan događaj, već dugotrajan i složen istorijski proces.

“On je započeo u aprilu 1992. godine, sa izbijanjem rata, kada je prvi talas od oko 30.000 Srba napustio dijelove grada pod kontrolom takozvane Armije RBiH. U godinama rata, od 1992. do kraja 1995, broj Srba se dodatno smanjivao usljed pogibija, nestanaka, prirodne smrti i kontinuiranog iseljavanja”, rekao je Šehovac.

Naglašava da je posebno dramatična faza nastupila od januara do marta 1996. godine, nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma i procesa reintegracije dijelova pojedinih sarajevskih opština koje su tokom rata bile pod kontrolom vlasti i vojske Republike Srpske .

“U tom kratkom periodu grad je napustilo oko 65.000 Srba. Taj događaj može se označiti kao kratkotrajni, ali intenzivni egzodus. Slike iseljavanja porodica, prenošenja posmrtnih ostataka, napuštanja domova i imanja ostale su trajno zabilježene u kolektivnom pamćenju. Međutim, egzodus se time nije završio a ni započeo. Od aprila 1992. do danas traje dugotrajni, ekstenzivni egzodus, tokom kojeg je Sarajevo, malo pod slobodnim izborom a više pod različitim pritiscima, napustilo ukupno oko 125.000 do 135.000 Srba. Dio njih naselio se u Istočnom Sarajevu, dio u Republici Srbiji, a značajan broj otišao je u treće zemlje”, konstatuje Šehovac. Ocijenio je da egzodus Srba Sarajeva ima dvije dimenzije-demografsku i simboličku.

“Demografski, riječ je o nestanku jedne velike urbane zajednice. Simbolički, riječ je o prekidu kontinuiteta prisustva Srba u gradu koji su vijekovima gradili i u kojem su činili važan dio njegove kulturne, privredne i intelektualne strukture. Različite javne procjene broja iseljenih – od 120.000 do 200.000 samo za 1996. godinu – često ne počivaju na preciznoj statističkoj analizi. Aritmetika pokazuje da se kratkotrajni egzodus 1996. ne može poistovjetiti sa ukupnim gubitkom srpskog stanovništva od 1992. do danas”, kaže Šehovac.

On dodaje da je zato važno razlikovati intenzivni egzodus iz prva tri mjeseca 1996. godine od dugotrajnog procesa koji traje više od tri decenije.

“Egzodus stoga nije samo pitanje brojeva, već i pitanje kolektivnog pamćenja, identiteta i odgovornosti istorije prema istini”, ocijenio je Šehovac.

Naglašava da, istovremeno, egzodus predstavlja jedan od najdramatičnijih demografskih preokreta u savremenoj istoriji grada.

“Kada sa jedne teritorije gotovo u potpunosti nestane jedna nacionalna i vjerska zajednica riječ je o dubokom društvenom i istorijskom poremećaju čije se posljedice osjećaju generacijama”, zaključuje on.

Sociolog Vladimir Vasić, koji je i stručni saradnik za materijalne resurse Univerziteta u Istočnom Sarajevu, kaže za „Glas Srpske“ da je iseljavanje sarajevskih Srba sa vjekovnih ognjišta jedna od najtužnijih i najbolnijih priča savremenog srpskog naroda.

“Ovo nije samo istorijska činjenica – to je rana koja krvari i danas, duboko u srcima onih koji pamte, ali i u dušama potomaka koji se iz priča sjećaju. Ovaj egzodus nije bio slučajan, on je posljedica poraza politike međunarodne zajednice, ali i izdaje pojedinih tadašnjih predstavnika srpske elite. Izdani i od svojih i od tuđih, sarajevski Srbi su svjedočili kako nekadašnje komšije koriste pogodan trenutak da ostvare svoje dugogodišnje težnje ka unitarnoj BiH”, konstatovao je Vasić, inače rođeni Sarajlija. Dodaje da niko nikada nije odgovarao za masovni progon i ocijenio da nema pravde za one koji su morali da napuste svoje domove, ognjišta, ulice i škole u koje su utkane generacije sjećanja.

“Pitanje koje boli i treperi u vazduhu je gdje su nestali sarajevski Srbi? Pitanje koje je upisano u zidove praznih kuća, u tišinu polupraznih crkvi, u ulice koje danas nose neke druge nazive. Vape bogomolje, tihe i same: „ Gdje ste otišli, kome ste nas ostavili?“, navodi Vasić. Smatra da najveća opasnost danas leži u našem odricanju – i naroda i elita – od Sarajeva i BiH.

“Nemamo pravo da ih ostavimo, da ih zaboravimo, kao da nikada nisu bili naši. Odricanjem od Sarajeva presjecamo sopstvene korijene, svoju istoriju i duše predaka. Sjećanje je naša posljednja brana, naša nit koja nas povezuje sa prošlošću i daje nadu za budućnost. Dok god pamtimo, dok god nosimo uspomenu u srcima, postoji nada da će Srbi ponovo biti svoji na svome u gradu na Miljacki. Da će se ponovo čuti crkvena zvona, ali i glasove komšija koji žive zajedno, u istinskoj saradnji i suživotu”, rekao je Vasić.

Dok god, kaže, postoji makar jedan Srbin koji se sjeća, Sarajevo neće biti zaboravljeno, a istorija, pravda i duša naroda ostaju živi.

“Istorija nas, nažalost, uči da smo, svjesno ili nesvjesno, mi Srbi često sami kumovali svojoj nesreći i sopstvenom usudu. Često smo, u trenucima slabosti, pod pritiskom spoljnih sila ili unutrašnjih podjela, sami sebe rasrbljavali, odričući se svog identiteta, svog korijena, svoje prošlosti”, zaključio je Vasić.

Pozorišni i filmski režiser Vitomir Mitrić koji živi u Istočnom Sarajevu kaže za „Glas“ da je egzodus iz 1996. godine dramatičan istorijski trenutak.

“Sarajevski Srbi sa sobom su ponijeli i svoje mrtve i teret neizvjesnosti. Napuštanje svoga mjesta, grada u kome si odrastao , živio i radio predstavlja jedan od najpotresnijih činova lične i kolektivne tragedije. To nije običan odlazak, već prisilni rastanak sa domom, ulicama djetinjstva, komšijama, prijateljima i uspomenama koje su oblikovale identitet pojedinca i zajednice. Kroz sve te izazove sam i sam prošao 1992 godine”, rekao je Mitrić.

On je ocijenio da je to bila odluka u kojoj nema slobode izbora, već samo instinkt da se sačuva život.

“U takvim trenucima, grad prestaje biti prostor sigurnosti i postaje simbol opasnosti, a put u nepoznato jedina mogućnost. Bježanje usljed rata, političkih pritisaka i straha za goli opstanak podrazumijeva odluku donesenu u atmosferi neizvjesnosti i prijetnje”, napominje Mitrić.

Mitrić kaže da je razdvajanje porodica jedna od najtežih posljedica takvih istorijskih lomova.

“Ono ostavlja trajne emotivne rane i osjećaj nedovršenosti, krivice, tjeskobe i stalne brige za bližnje. Djeca odrastaju bez jednog ili oba roditelja, stariji ostaju bez podrške mlađih, a porodična struktura, koja je temelj zajednice, biva narušena”, naveo je Mitrić. Dodaje da 30 godina kasnije, kada se život prividno normalizuje u novoj sredini i kada se zajednica okrene razvoju, egzodus dobija dublje, gotovo simboličko značenje.

“U tom procesu kultura postaje temelj obnove. Kroz umjetnost na svim poljima, pozorišno stvaralaštvo, film, folklor i izvorno pjevanje ne obnavlja se samo umjetnička scenu, već i duhovna vertikala svoga postojanja. Pozorište i film svjedoče o istini i čuvaju kolektivno pamćenje; folklor i izvorna pjesma prenose duh predaka i kontinuitet tradicije”, rekao je Mitrić.

Mitrić je ocijenio da nakon tri decenije, kulturno uzdizanje postaje čin otpora zaboravu i izraz zrelosti zajednice koja je prošla kroz istorijski lom, ali je sačuvala snagu da stvara.

“To je poruka da egzodus nije označio kraj, već iskušenje iz kojeg se rađa nova svijest o potrebi očuvanja identiteta i vrijednosti. Tako se kroz umjetnost i tradiciju ne vraća samo život u gradove i institucije, već i povjerenje i osjećaj pripadnosti, kao zalog budućnosti i temelj napretka”, poručio je Mitrić.

Dušan Šehovac navodi da je od 1991. do 2026. godine opština Hadžići prošla put od opštine sa oko 7.300 Srba do prostora na kojem danas živi tek nekoliko starijih lica srpske nacionalnosti.

“Taj demografski slom – pad od gotovo 100 odsto – nije posljedica prirodnih kretanja, već rata, logora, straha, sistematskih pritisaka i trajnog odsustva uslova za dostojanstven povratak. Presude Suda BiH utvrdile su postojanje teških i sistematskih zločina nad srpskim civilima u logoru „Silos“ i drugim zatočeničkim objektima”, ističe Šehovac.

On je ocijenio da sudbina Srba Hadžića nije samo lokalna priča, već dio šireg pitanja nestanka Srba iz Sarajeva.

“Zato je obaveza nauke, institucija i kulture sjećanja da činjenice utvrđuju, imenuju i čuvaju od zaborava. Pamćenje nije poziv na mržnju, već na istinu i dostojanstvo žrtava. Samo na utvrđenim činjenicama moguće je graditi pravedan mir i budućnost u kojoj se slični procesi više nikada neće ponoviti”, istakao je Šehovac.

Izvor: Glas Srpske