Ekonomski preporod Vareša zasjenjen je strahom od trovanja. Dok se utvrđuje da li je olovo posljedica novog rudnika ili decenijskog nasljeđa, zvaničnici najavljuju formiranje ekspertske grupe, a zabrinuti mještani obustavljaju sjetvu usjeva i razmišljaju o odlasku.

Novi rudnik donio je nadu u mali grad Vareš kada je otvoren 2024. godine. Nakon decenija ekonomskog pada, izgrađeni su novi putevi i kuće, kafići i restorani su se napunili, a dugogodišnji pad broja stanovnika zaustavljen je dolaskom radnika i novih mještana.

Međutim posljednjih mjeseci testovi krvi su otkrili izloženost olovu kod više od 300 stanovnika koji žive u blizini rudnika. Kod nekih su zabilježeni povišeni nivoi, što je uznemirilo lokalno stanovništvo i dovelo u pitanje budućnost ovog grada.

Četiri ekološka udruženja nedavno su podnijela krivične prijave Kantonalnom tužilaštvu Zeničko-dobojskog kantona protiv kompanije “Dundee Precious Metals” (DPM), kanadske rudarske firme koja je preuzela rudnik u septembru akvizicijom prethodnog vlasnika, britanske kompanije “Adriatic Metals”.

“Smatramo da su se stekli uslovi za proglašenje vanredne situacije. Neko mora preuzeti odgovornost“, rekao je za Rojters Miroslav Pejčinović, predsjednik udruženja “Opstanak” iz Vareša, jedne od organizacija koje su podnijele prijavu.

Rezultati analiza i stav kompanije

Kompanija DPM, listirana na berzi u Torontu, negira odgovornost, ali priznaje da problem postoji. Kompanija je u decembru pristala da finansira testiranje krvi. Mještani navode da su testove tražili jer je prethodni vlasnik rudnika nudio njihovo sprovođenje, a ne zato što je bilo znakova narušavanja zdravlja. Ipak, rezultati su pokazali da je 17 od 44 osobe koje su živjele u blizini pogona za preradu i deponije otpada imalo povišen nivo olova u krvi.

Naknadni krugovi testiranja, koje su sproveli zdravstveni instituti u Zenici i Sarajevu, pokazali su da više od 300 ljudi, uključujući i one koji žive dalje od rudnika u Varešu, takođe ima olovo u krvi.

Povišeni nivoi olova mogu oštetiti nervni sistem i mozak, te izazvati poteškoće u učenju kod djece. Do sada su mještani i organizacije navodili da nema znakova oštećenja zdravlja uzrokovanog izloženošću olovu, ali ljekari upozoravaju da svaki nivo može biti opasan.

Dom zdravlja Vareš je u svom izvještaju iz marta naveo da rezultati testova ne pokazuju znakove akutnog trovanja olovom, već ukazuju na dugotrajnu izloženost različitim mogućim ekološkim faktorima niskog intenziteta.

Prema izvještaju, od 238 testova krvi koje je uradio Institut za zdravlje i bezbjednost hrane iz Zenice, kod 23 odsto je zabilježen nivo iznad 2,8 mikrograma po decilitru krvi, a kod 13 odsto iznad 5 mikrograma po decilitru. To je nivo pri kojem Svjetska zdravstvena organizacija preporučuje da se identifikuje i zaustavi uzrok izloženosti.

Lokalni zvaničnici su istakli da ovakva masovna testiranja ranije nisu sprovođena, te zbog toga nije moguće utvrditi da li olovo potiče iz novog rudnika ili je posljedica decenija ranijih rudarskih aktivnosti u ovom području bogatom metalima.

Proširena istraga i reakcija nadležnih

Nakon prvih rezultata u decembru, DPM se pridružio radnoj grupi koju su formirali opštinski zvaničnici i ljekari. Grupa je pokrenula testiranje zemljišta, vode, poljoprivrednih proizvoda i prašine u područjima oko postrojenja za preradu i deponije. Kompanija je u saopštenju za Rojters navela da ozbiljno shvata pitanja zdravlja i životne sredine, te da sarađuje sa nadležnima.

“Vjerujemo da pitanja koja se odnose na životnu sredinu i javno zdravlje treba procjenjivati na osnovu stručnih analiza, provjerenih podataka i kroz odgovarajuće institucionalne procedure, bez prejudiciranja odgovornosti prije nego što se relevantni procesi završe“, navedeno je iz DPM-a.

Krivične prijave su podnesene i protiv kantonalnih i federalnih ministara, koje ekološke organizacije optužuju da nisu učinili dovoljno da zaštite građane. Ako prijave budu prihvaćene, slučaj će vjerovatno ići na sud.

Vlada Federacije BiH navodi da pokušava pronaći rješenje i najavila je formiranje ekspertske grupe.

“Moramo pratiti situaciju i preduzeti odgovarajuće mjere kada ona eskalira“, rekao je premijer FBiH Nermin Nikšić i naglasio da zdravlje ljudi ne smije biti ugroženo zbog nečijeg nemara, nečije investicije ili nečijeg interesa.

Olovo na obradivim površinama

Porodica Ahmedović, koja živi u blizini postrojenja za preradu, ostala je vjerna Varešu tokom njegovih ekonomskih uspona i padova, ulažući u stoku i usjeve dok su se drugi iseljavali. Sada bi i oni mogli otići, nakon što je cijela porodica, uključujući dvoje djece, bila pozitivna na prisustvo olova.

Metal je takođe otkriven na njihovim obradivim površinama, što ih je primoralo da obustave sjetvu pšenice, povrća i voća.

“Nisam sigurna ni da li u ovom sijenu ima olova“, rekla je nedavno majka Enisa Ahmedović dok je hranila krave na svom imanju.

Za sada, mještani traže odgovore.

“Ne znamo ko je kriv”, izjavila je Emina Veljović iz Arhus centra, dodajući da se mora utvrditi utvrditi ko truje djecu i građane.

Izvor: Mondo